Tarczyca i jej hormony

Tarczyca jest jednym z narządów który odpowiada za funkcjonowanie praktycznie wszystkich komórek w naszym organizmie. Jej prawidłowa praca wpływa zarówno na rozwój umysłowy i motoryczny naszych dzieci jak i na zdrowie dorosłego organizmu.

             Tarczyca jest nieparzystym gruczołem wydzielania wewnętrznego. Gruczoł ten leży bezpośrednio pod skórą, poniżej wypukłej chrząstki znajdującej się w przedniej części szyi. Dzięki takiemu umiejscowieniu można szybko zauważyć ewentualne powiększanie się tego narządu, czego przyczyną najczęściej są choroby tarczycy.

 Tarczyca produkuje niezbędne dla życia hormony takie jak: trójjodotyroninę (T₃), tyroksynę (T₄) i kalcytoninę (Ct). Gruczoł ten wydziela również tyreoglobulinę (Tg).

Trójjodotyronina (T₃) jest szczególnie istotna w okresie rozwoju ośrodkowego układu nerwowego. Niedobór tego hormonu w okresie niemowlęcym może prowadzić do nieodwracalnych zmian w mózgu czego następstwem może być niedorozwój umysłowy.

Tyroksyna (T₄)  - hormon ten jest bardzo ważny dla rozwoju psychicznego i fizycznego młodych organizmów, jak również wpływa na laktację i rozród, poprzez regulację czynności gruczołów płciowych. Niedobór tyroksyny może być przyczyną tzw. kretynizmu u dzieci. U dorosłych prowadzi do ogólnego osłabienia i spowolnienia organizmu. Nadmiar tego hormonu świadczy o nadczynności tarczycy i  również ma niekorzystne konsekwencje.

Kalcytonina (Ct) powoduje obniżenie poziomu wapnia we krwi m.in. przez odkładanie się tego pierwiastka w kościach, co zapobiega osteoporozie.

Tyreoglobulina (Tg) produkowana jest zarówno przez komórki prawidłowo funkcjonującej tarczycy jak i przez gruczoł zmieniony nowotworowo. Znaczące przekroczenie normy stężenia tyreoglobuliny we krwi jest traktowane jako wskaźnik nowotworów tarczycy.

Jakie czynniki wpływają na czynność gruczołu tarczycowego?

 Na czynność naszego gruczołu tarczycowego ma wpływ:

- poziom jodu w naszym organizmie,

- podwzgórze (część mózgowia) połączona z przysadką.

Po wybuchu w elektrowni jądrowej w Czarnobylu w 1986 roku nie było chyba w Polsce dziecka, które nie wypiłoby szklaneczki płynu Lugola (jodu nieorganicznego). Miał nas chronić przed skutkami promieniowania i spełnił swoje zadanie. Okazało się, że zawarty w nim jod skutecznie ochronił tarczyce ówczesnych kilkulatków przed wchłanianiem jodu radioaktywnego.

Jod jest niezbędny, by tarczyca prawidłowo funkcjonowała. Nasze naturalne środowisko jest ubogie w ten pierwiastek, szczególnie w okolicach górskich. Na szczęście obecnie na rynku nie ma soli kuchennej pozbawionej jodu. Przy normalnym korzystaniu z soli kuchennej zapewniamy tarczycy odpowiednią ilość tego pierwiastka. Jod jest zwarty również w produktach żywnościowych takich jak: owoce morza, woda, jodowana sól. O dostarczanie sobie tego pierwiastka powinny dbać szczególnie kobiety w ciąży.

Wsparciem dla tarczycy są podwzgórze i przysadka znajdujące się w mózgu, które uwalniają tyreoliberynę (TRH) i hormon tyreotropowy (TSH). Zarówno TRH jak i TSH pobudzają lub hamują produkcję hormonów tarczycy. Uwaga! Zmniejszone stężenie TSH świadczy o nadczynności tarczycy, a zwiększone o jej niedoczynności!

Objawy 

Objawy, których nie wolno lekceważyć

 Nadmierne lub niedostateczne wytwarzanie hormonów przez ten gruczoł może być przyczyną szeregu nieprawidłowości w naszym organizmie. Nieleczone schorzenia tarczycy mogą obniżyć komfort życia oraz być przyczyną niedorozwoju fizycznego i umysłowego.

Nadczynność tarczycy (hipertyreoza), oznacza nadmierną produkcję hormonów tarczycy. Występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn.

Typowymi objawami nadczynności są:

- uczucie gorąca,

- nadmierne pocenie się,

- utrata masy ciała pomimo zwiększonego apetytu,

- przyspieszenie tętna, kołatanie serca,

- powiększenie obwodu szyi,

- niepokój,

- drżenie rąk,

- bezsenność,

- wytrzeszcz gałek ocznych (w przypadku choroby Graves-Basedowa).

Niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) oznacza niedostateczną produkcją hormonów tarczycy. Występuje około 5 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn, częstość występowania tej choroby zwiększa się wraz z wiekiem. Stwierdzono, że występuje u około 5% populacji po 60 roku życia.

Objawy niedoczynności to:

- wzrost masy ciała,

- znaczne osłabienie,

- senność,

- uczucie chłodu, zwłaszcza rąk i stóp,

- obrzęki podskórne,

- zaparcia,

- suchość skóry,

- zwiększona łamliwość włosów,

- zwolnienie czynności serca.

Ponieważ do rozwoju nadczynności lub niedoczynności tarczycy mogą przyczynić się także tzw. procesy autoimmunologiczne, w diagnostyce wykorzystuje się także oznaczanie przeciwciał. Są one pomocne przy diagnozowaniu choroby Gravesa-Basedowa, zapalenia tarczycy typu Hashimoto.

Ciąża a funkcjonowanie tarczycy

            Ciąża ma istotny wpływ na gospodarkę hormonalną organizmu kobiety, m.in. pobudza pracę tarczycy. Za stymulację tarczycy odpowiada hormon ciążowy hCG (hCG czyli gonadotropina kosmówkowa-hormon produkowany od 8 dnia ciąży przez zarodek, a potem przez łożysko). Hormony tarczycy są niezbędne do prawidłowego rozwoju płodu. Nadczynność tarczycy (0,2% kobiet w ciąży) w ciąży może prowadzić m.in. do poronienia, przedwczesnego oddzielenia łożyska, porodu przedwczesnego.

Częściej jednak występuje niedoczynność tarczycy, która dotyczy około 2,5% kobiet w ciąży i może powodować upośledzenie rozwoju dziecka. Niedoczynność u starszych dzieci może spowodować m.in.: obniżenie sprawności intelektualnej, spowolnienie, senność, osłabienie, otępienie.

W niektórych chorobach tarczycy, u matki wytwarzane są przeciwciała przeciwtarczycowe które hamują powstawanie hormonów tarczycy u płodu.

Jak zapobiegać chorobom tarczycy?

 W chwili obecnej nie ma, poza spożywaniem produktów zawierających jod, skutecznych metod zapobiegania chorobom tarczycy. Jednak jeśli pojawiły by się opisane powyżej objawy - powinniśmy niezwłocznie się przebadać. Najczęściej o powiększeniu obwodu szyi (czyli o powiększeniu tarczycy) dowiadujemy się od znajomych, którym łatwiej zauważyć różnicę w naszym wyglądzie – nie należy się na nich obrażać! Ponadto, każdy człowiek ma możliwość samemu kontrolować takie parametry jak wielkości tarczycy i jej konsystencję (np. może być zbita, twarda, nierówna, guzkowa).

Jak  poziom hormonów tarczycy?

 W celu podstawowej oceny gospodarki hormonalnej zwykle zleca się w laboratorium medycznym oznaczenie w krwi poziomu hormonów: TSH, FT₃ i FT₄ (tzw. frakcje wolne – free – hormonów T3 i T4, gdyż tylko one są czynne biologicznie). Są to proste, niedrogie i bezbolesne badania wykonywane z jednej próbki krwi.

Pobierz ulotkę informacyjną (pdf)

Piśmiennictwo:

1. Lewiński A., Hilczer M., Smyczyńska J.: „Nadczynność i niedoczynność tarczycy.” Przewodnik Lekarza 2002, 5,10:52-62.
2. Nauman J., Nauman A.: „Choroba Graves-Basedowa; etiopatogeneza, klinika, leczenie.” Polish Journal Endocrinology 1995, 46:3-8.
3. Kamińska A.: ”Aktualne poglądy dotyczące chorób tarczycy u kobiet ciężarnych.” Ginekolog 2006.
4. Lazarus J.H., Kokandi A.: „Thyroid disease In relation to pregnancy: Adecade of change.” Clinical Endocrinology 2000, 53:265-278.
5. Sarota D.: “Tarczyca – niezbędny gruczoł wydzielania wewnętrznego.” Poradnik Medyczny 2000.

Dr n. med. Magdalena Macko